Kinderrechtenorganisaties vrezen gevolgen Europees Migratiepact: ‘Kinderen maandenlang opsluiten botst met het Kinderrechtenverdrag’

Op 12 juni treedt het Europese Migratie- en Asielpact in werking. De nieuwe regels moeten onder meer asielprocedures versnellen en het aantal asielzoekers tussen lidstaten eerlijker verdelen. Maar kinderrechtenorganisaties vrezen dat kwetsbare kinderen juist verder in de knel komen, vertellen ze aan het journalistieke onderzoekscollectief Lost in Europe en Argos.

Nu de rechten van asielzoekers en hun kinderen onder druk dreigen te komen staan, zegt Kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer de ontwikkelingen nauwlettend te zullen volgen. Zij benadrukt dat haar instituut alert blijft op mogelijke schendingen van kinderrechten en zal ingrijpen wanneer die zich voordoen. Daarbij noemt zij onder meer de plaatsing van minderjarigen in grensdetentie als een dossier dat kritisch wordt gevolgd.

Volgens de Kinderombudsvrouw heeft Nederland bij het proces voor de implementatiewet niet serieus en zorgvuldig onderzocht of er alternatieven zijn voor detentie. Het is een politieke keuze, zegt zij: “Nederland hoeft niet te kiezen voor detentie, en zou dat ook niet moeten doen.”

Asielkinderen kunnen in Nederland al langer in vrijheidsbeperkende maatregelen terechtkomen. In de gesloten gezinsvoorziening in Zeist verblijven gezinnen van wie de asielaanvraag is afgewezen, in afwachting van terugkeer of uitzetting. Ook onbegeleide asielkinderen kunnen daar onder voorwaarden worden geplaatst. Gezinnen met minderjarige kinderen die geen toegang tot Nederland hebben gekregen, bijvoorbeeld omdat zij via Schiphol zijn gereisd, moeten in principe in grensdetentie de beslissing op hun asielaanvraag afwachten. In de praktijk worden zij meestal opgevangen in Ter Apel waar ze de asielaanvraag doorlopen.

De Kinderombudsvrouw stelt dat het pact vooral gericht is op de ‘beheersing’ van migratie, terwijl de oorzaken van migratie daarmee niet worden aangepakt. “Bovendien worden kinderen gezien als vreemdeling en niet als kind. Daardoor is vrijwel alles wat we doen in het vreemdelingenrecht schadelijk voor kinderen. Niet alleen detentie.”

Grensdetentie

“In de implementatieplannen van het pact koos Nederland er in eerste instantie voor om gezinnen met kinderen die asiel aanvragen aan de buitengrens te detineren. Inmiddels is duidelijk dat de minister het reeds bestaande beleid voort zal zetten. Dus gezinnen met kinderen die aan de grens asiel aanvragen worden in principe doorgestuurd naar Ter Apel,” vertelt de Kinderombudsvrouw. Toch blijft zij zich zorgen maken. “Detentie van kinderen bij een asielaanvraag aan de grens is in bepaalde gevallen nog steeds mogelijk. Bijvoorbeeld als wordt getwijfeld aan de gezinsband, als er indicaties zijn van mensenhandel of als er sprake is van een gevaar voor de openbare orde of de nationale veiligheid. Daarnaast is niet uitgesloten dat het beleid in de toekomst weer zal worden gewijzigd, waardoor gezinnen met kinderen vaker aan de grens gedetineerd worden.”

Defence for Children Nederland deelt de zorgen over deze uitzonderingsgevallen. “Hier moet gezocht worden naar alternatieven voor detentie. De toezegging van de minister is onvoldoende, omdat de wet nog steeds de mogelijkheid geeft voor andere interpretaties. Defence for Children Nederland ziet het liefst geen enkel kind gedetineerd worden op migratiegronden. Er is niet bewezen dat deze groep de procedure niet in vrijheid kan afwachten, bijvoorbeeld met een meldplicht of een andere vorm,” stelt directeur-bestuurder Carrie van der Kroon.

Detentie kan enorme impact hebben op de ontwikkeling van kinderen, stelt de Kinderombudsvrouw. “Opsluiting kan leiden tot depressie en andere psychische klachten. Het kan heel veel stress veroorzaken en traumatiserend zijn. Kinderen weken- of maandenlang opsluiten, op basis van het feit dat hun ouders aan de buitengrens asiel hebben aangevraagd, botst met het Kinderrechtenverdrag.”

Psychische schade

Recent onderzoek dat gegevens van bijna tienduizend kinderen in detentie analyseerde bevestigt dat psychische schade op de loer ligt. “42,2 procent hield een depressie over aan detentie en 32 procent PTSS. De ernst van de gevolgen voor de geestelijke gezondheid nam toe naarmate de detentie langer duurde. Ook hadden de kinderen fysieke gezondheidsklachten, zoals ondervoeding, tandcariës, vitamine D-tekort en klachten zoals hoofdpijn en bedplassen,” vertelt Van der Kroon van Defence for Children.

Politiek adviseur Julia Verheul van Save the Children wijst erop dat detentie volgens de wet alleen als laatste redmiddel mag worden ingezet. “Maar we zien nu al dat het in sommige EU-landen automatisch gebeurt, wat onrechtmatig is. Dat het een optie is, betekent niet dat je dit moet doen. Je moet hierbij kijken of het in het belang van het kind is. In bijna alle gevallen is dat niet zo. Nederland heeft de optie geopend om kinderen en families in bepaalde gevallen in detentie te kunnen plaatsen. De psychische schade voor kinderen is enorm groot.”

Verheul wijst op hun ervaringen in andere Europese landen. “In Griekenland zien we dat kinderen op een grootschalige en systematische wijze in overbevolkte detentiecentra worden gezet, zonder juridische procedures. We zagen zelfs kinderen gaten in hun armen krabben, vanwege aanhoudende schurft.”

UNICEF noemt de Nederlandse interpretatie van het pact ‘uiterst zorgwekkend’ als het gaat om de mogelijkheid om kinderen te detineren. “Het mag slechts als laatste redmiddel en voor de kortst mogelijke duur, én wanneer detentie in het belang van het kind is. Alle andere mogelijkheden moeten aantoonbaar zijn uitgesloten. De Nederlandse implementatie gaat niet uit van de hoge uitzondering zoals het pact die stelt, maar juist van detentie als harde regel. Er wordt gekozen voor een immens ingrijpende maatregel, zonder onderbouwing waarom dit in het belang van het kind is en zonder andere, minder ingrijpende maatregelen, serieus te overwegen.”

‘No more Moria’s’

Met het pact probeert de Europese Unie het migratiebeleid ingrijpend te hervormen. Toen de plannen in september 2020 voor het eerst gepresenteerd werden, zei Eurocommissaris voor Binnenlandse Zaken Ylva Johansson: “We shall have no more Moria’s.” Daarmee verwees zij naar het overvolle vluchtelingenkamp op Lesbos dat volledig werd afgebrand. Er bleken maar liefst 13.000 vluchtelingen in het kamp te wonen, waar de leefomstandigheden slecht waren. Moria werd daarna het symbool in de discussie over de tekortkomingen van het Europese migratiebeleid, waaronder de gebrekkige uitvoering van de EU-Turkijedeal over de herverdeling van asielzoekers tussen de lidstaten. Dat moest veranderen, vonden de lidstaten. De Europese Unie stemde uiteindelijk in mei 2024 in met het pact.

Vanaf 12 juni worden alle asielzoekers (dicht)bij de Europese buitengrenzen gescreend. Daarbij worden onder meer de identiteit, gezondheidssituatie en veiligheidsrisico’s onderzocht. De gegevens worden opgeslagen in de zogeheten Eurodac-databank. Een belangrijke verandering is dat kinderen vanaf zes jaar biometrische gegevens moeten afstaan. Voorheen lag die grens op veertien jaar. Volgens Save the Children bestaat het risico dat jonge kinderen steeds vaker als veiligheidsrisico worden aangemerkt, waardoor zij in detentie worden geplaatst. “Daardoor is het vertrouwen in autoriteiten al heel laag, kinderen zijn bang hun gegevens af te staan en weten niet wat hun rechten zijn. Als een kind weigert om biometrische gegevens af te staan, mogen zij gedwongen worden om dit toch te doen. Dit is in het pact geformuleerd als een ‘appropriate degree of coercion’, maar daar staat niet bij wat ‘appropriate’ betekent en onder welke omstandigheden dit mag. Het misbruiken van dwangmaatregelen wordt hierdoor makkelijker,” vertelt Verheul.

Volgens Verheul is die onduidelijkheid problematisch, omdat hulporganisaties langs migratieroutes al langer melding maken van geweld tegen kinderen. “Zo vonden we onlangs een meisje van twaalf jaar in een rolstoel die met haar familie was gedeporteerd en achtergelaten in een bos in de Balkan. We zijn er niet gerust op dat systematisch geweld niet ingezet zal worden tegen kinderen. Het is gevaarlijk dat in het pact veel ruimte wordt gelaten voor interpretatie.”

De organisaties zien ook positieve elementen aan het pact. Zo krijgen asielzoekers sneller toegang tot de arbeidsmarkt en wordt de termijn waarbinnen kinderen recht krijgen op onderwijs verkort van drie naar twee maanden. Toch plaatst de Kinderombudsvrouw daar kanttekeningen bij. Zij wijst erop dat de toegang tot het onderwijs in Nederland al gebrekkig is en vaak wordt onderbroken door de vele verhuizingen van noodopvang naar noodopvang. “Bovendien mist er een concreet afwegingskader in de Nederlandse wetgeving om het belang van het kind voorop te stellen. Het ontbreken van een kinderrechtentoets past in een lange traditie van terughoudendheid om kinderrechten goed te borgen in het vreemdelingenrecht,” aldus Kalverboer.

Toezichthouder

Eerder vroeg het kabinet aan de Kinderombudsvrouw en de Nationale Ombudsman om toezicht te houden op de nieuwe screening- en grensprocedures die de IND gaat uitvoeren, maar waarvan onlangs bleek dat de IND nog niet alle procedures daarvoor heeft ontwikkeld. De Ombudsmannen wezen het kabinetsverzoek af. Zij willen geen onderdeel zijn van het systeem. “Wij willen onze onafhankelijkheid kunnen bewaren. We behandelen zelf klachten en kunnen zo nodig zelf een onderzoek starten. Die klachten kunnen ook gaan over instanties zoals de inspectie Justitie en Veiligheid, die wel in het toezichtsmechanisme zit, en wellicht over het toezichtsmechanisme zelf. Het zou niet zuiver zijn eraan deel te nemen,” verklaart de Kinderombudsvrouw. Het College voor de Rechten van de Mens en de Inspectie Justitie en Veiligheid zijn nu aangewezen als toezichthouder.

Save the Children gaat de situatie van kinderen in de asielprocedure en in detentie actief monitoren en eventuele misstanden bespreken met de minister van Asiel en Migratie. De Kinderombudsvrouw roept professionals en instanties op om signalen en schendingen van kinderrechten actief te blijven melden. UNICEF roept de Nederlandse overheid op om de mogelijkheid om kinderen in detentie te plaatsen, te schrappen.