Wat gebeurt er als de Amerikanen definitief niet meer aan onze kant staan – als Trump bijvoorbeeld besluit Groenland binnen te vallen? Kunnen we onze F-35 gevechtsvliegtuigen dan nog wel gebruiken? Blijven die doen wat wij willen?
Amerika is al decennialang onze grootste militaire bondgenoot. Een belangrijk symbool voor dat bondgenootschap is de Joint Strike Fighter, nu beter bekend als de F-35, het geavanceerde Amerikaanse gevechtsvliegtuig waar Nederland er inmiddels 46 van heeft. Maar sinds de herverkiezing van Donald Trump en zijn harde taal richting Europa zijn er scheuren ontstaan in de vriendschap. Sinds de recente Amerikaanse inval in Venezuela rijzen ook de reële zorgen over een inval in Groenland, Europees grondgebied. De vraag is dan ook: Was de aankoop van de F-35 wel zo’n goed idee? Wat gebeurt er als de Amerikanen op een dag niet meer aan onze kant staan - kunnen we onze straaljagers dan nog wel gebruiken?
In een driedelige ARGOS-serie voor NPO Start blikt Eric Arends samen met militairen, politici en defensie-experts uit Nederland en Amerika terug op het politiek roerige proces rondom de aanschaf van de JSF én zoekt hij antwoord op de vraag: bestaat er een zogeheten ‘kill switch’, waarmee de Amerikanen onze toestellen vleugellam kunnen maken?
Toen eind jaren ‘90 gezocht werd naar een vervanger van onze F-16s, keek de Nederlandse luchtmacht al snel naar onze trouwe bondgenoot Amerika. Samen zouden we het meest geavanceerde gevechtsvliegtuig ooit kunnen gaan bouwen: de Joint Strike Fighter. Een unieke kans, die bovendien de redding zou betekenen voor de Nederlandse vliegtuigfabrikant Fokker. Na lang politiek gesteggel zet premier Kok in 2002 zijn handtekening. Maar er waren toen ook twijfels over de afhankelijkheid van Amerika. Waarom werd daar niet naar geluisterd?
Terwijl de Nederlandse regering vol inzet op een megadeal met de Amerikaanse vliegtuigbouwer Lockheed Martin, probeerden Europese fabrikanten nog een voet tussen de deur te krijgen. Waarom werden Europese alternatieven aan de kant geschoven? Toen de kosten sterk opliepen dreigde een Kamermeerderheid de aanschaf van de JSF nog tegen te houden. Maar de Nederlandse regering wilde bondgenoot Amerika niet tegen de schenen schoppen en tekende voor een langdurige afhankelijkheid van de VS.
Sinds de herverkiezing van Donald Trump rijst meer dan ooit de vraag of onze afhankelijkheid van Amerikaanse wapensystemen niet te groot is. Met zijn harde taal richting Europa en toenadering tot de Russische president Poetin staat het bondgenootschap onder druk. Al helemaal sinds de Amerikaanse inval in Venezuela nemen de Europese zorgen over een mogelijk conflict over Groenland toe. Kunnen wij nog wel rekenen op de Verenigde Staten?
Wat gebeurt er met de F-35’s als we die willen inzetten voor een actie waar de Amerikaanse president het niet mee eens is? Heeft Trump een ‘kill switch’ waarmee de F-35’s dan onbruikbaar worden?
De Verenigde Staten kunnen de F-35-gevechtsvliegtuigen van andere landen, waaronder de 46 Nederlandse toestellen, ernstig verzwakken als zij worden ingezet bij acties die niet het Amerikaanse belang dienen. Dat stellen deskundigen in de driedelige documentaireserie ‘F-35: Onder Trumps vleugels’ van onderzoeksprogramma Argos.
Oud-commandant der strijdkrachten Dick Berlijn;
Demissionair staatssecretaris van defensie Gijs Tuinman;
Oud-minister van Defensie Hans Hillen;
Voormalig politicus Jan Pronk;
Advocaat en hoogleraar oorlogsrechtsherstel Liesbeth Zegveld;
Oud-voorlichter ministerie van Defensie Bert Kreemers;
Oud-lobbyist Rob Meines;
Voormalig projectleider JSF bij Lockheed Martin Tom Burbage;
Hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga;
Hoogleraar internationale betrekkingen Rob de Wijk;
F-35 piloot 'Stitch';
Oud-belangenvertegenwoordiger defensie-industrie Hans Dibbetz;
Universitair docent internationaal recht en expert moderne oorlogsvoering Jessica Dorsey;
Hoogleraar internationale betrekkingen en voormalig Pentagon-medewerker Margaret Kosal; defensieonderzoeker en wapenhandel-expert Frank Slijper.
Regie: Saskia Adriaens
Presentatie: Eric Arends
Research: Pamela Kalkman en Saskia Adriaens
Beeldresearch: Isis Brandt Corstius, Heleen Kruijthoff
Eindredactie: Martijn Kieft, Nikki van der Westen
Productie: Sharon de Vries, Nicoline Tania, Alex Heringa
Camera: Roel van Hees, Freek Herberts, Mees van Dijk, Dennis Verheijen
Montage: Lennart Reijnders, Robert Geel
Vormgeving: Wouter Kroese, Perrin van den Bosch
Nabewerking: Mengwerk
Maandag 12 februari horen we of Nederland onderdelen voor het jachtvliegtuig F-35 aan Israël mag leveren of toch niet. Volgens drie organisaties (Oxfam Novib, Pax en The Rights Forum) worden de toestellen ingezet bij schendingen van het internationaal recht in de oorlog die Israël in de Gazastrook voert. En Nederland mag volgens de eigen regelgeving in dergelijke gevallen niet exporteren. De drie organisaties spanden een kort geding aan en maandag is de uitspraak in hoger beroep.
Tijdens het zomerreces, toen het kabinet Rutte IV al lang en breed demissionair was, kwam de regering met een brief om het Nederlandse wapenexportbeleid te versoepelen. Het demissionair kabinet noemde het ‘Europese convergentie van het wapenexportbeleid’. Maar wat betekent dat nou precies en waarom zou Nederland van hun strikte ‘mensenrechtentoets’ af willen?
Hoe moet het verder met de F-35, het nieuwe gevechtsvliegtuig van de Koninklijke Luchtmacht, nu zelfs in de Verenigde Staten nut en noodzaak van dit peperdure toestel in twijfel wordt getrokken? De opvolger van de F-16, ook bekend onder de naam Joint Strike Fighter, wordt alsmaar duurder. En dat terwijl de Nederlandse krijgsmacht toch al met gigantische tekorten kampt.
De peperdure F-35 Joint Strike Fighter zet de nijpende tekorten bij Defensie verder op scherp. Generaal buiten dienst Ton van Loon ziet met lede ogen aan hoe Nederland wél grote wapensystemen koopt, maar andere krijgsmachtonderdelen in de kou zet.
De wereld is op veel plaatsen in oorlog. Wapenhandelaren doen goede zaken.Nederland staat in de toptien van wapenexporterende landen. Maar dat gebeurt niet ongecontroleerd. Deze week debatteerde de Tweede kamer over het wapenexportbeleid. Er zijn criteria waaraan een land moet voldoen voordat het wapens en defensiematerieel geleverd kan krijgen. Hoe goed werken die criteria? Wordt Nederlands materieel gebruikt in de oorlog in Jemen? Wat zijn de kansen voor een Europees wapenexportbeleid? Een debat met Bettina Tammes van Thales, producent van defensie materieel, Michiel Servaes, van de PvdA-fractie en onderzoeker Martin Broek.
Het nieuwe kabinet gaat door met de Joint Strike Fighter (JSF) en zal tegelijkertijd onderzoeken of Nederland het dure vliegtuig wel aan moet schaffen. Zo staat het in het regeerakkoord. Gebaseerd op een recent rapport van de Rekenkamer waarin geconcludeerd wordt dat het huidige budget voor de JSF ontoereikend is, maar dat stoppen met het project nu 130 miljoen euro kost. Tien jaar al zorgt de JSF voor heftig politiek debat en levert vooral politieke spanning op binnen de PvdA. Die partij lijkt in meerderheid tegen de JSF maar telkens als een kabinet in de afgelopen jaren een besluit nam om voorlopig toch maar mee te doen met de ontwikkeling of de aanschaf van een testvliegtuig zat diezelfde PvdA in de regering. Zijn ze nou voor of zijn ze tegen? Argos over Stoppen EN doorgaan. Een onderzoek naar de moeizame verhouding tussen de PvdA en de JSF
Vanaf 00.49.45
Nederland neemt sinds 2002 deel aan de ontwikkeling van de JSF. Voor eind april 2009 moet de Tweede Kamer zich buigen over de aanschaf van de eerste twee F-35’s, de nieuwe types JSF, om deel te kunnen nemen aan de testfase van het JSF-programma. Hoeveel de JSF gaat kosten is nog niet duidelijk. Een meerderheid van de Tweede Kamer wil eerst opheldering over de exacte kosten voordat de eerste testvliegtuigen kunnen worden aangeschaft.
Nederland wacht nog even met het bestellen van een testvliegtuig van de straaljager JSF (Joint Strike Fighter). Die toezegging heeft staatssecretaris van Defensie Jack de Vries deze week gedaan. Dit heeft hij gedaan nadat de meerderheid in de Tweede Kamer heeft aangegeven een motie van die strekking te steunen. De PvdA en de ChristenUnie willen uitstel om tot een betere vergelijking te komen met de enig overgebleven concurrent, de Zweedse Saab Gripen.
Orders voor het Nederlandse bedrijfsleven waren in juni 2002 de belangrijkste reden voor een meerderheid van de Tweede Kamer om 857 miljoen dollar te steken in de ontwikkeling van de Joint Strike Fighter, inmiddels omgedoopt in 'F-35 Lightning 2'. De ontwikkelingsfase voor de opvolger van de F16 loopt dit jaar af. De regering wil nog voor de verkiezingen in november goedkeuring van de Tweede Kamer voor deelname aan de doorontwikkeling van de JSF en wil daarna voor het eind van het jaar een 'Memorandum of Understanding' ondertekenen met de Amerikanen voor de daadwerkelijke productie van het gevechtsvliegtuig. Daarnaast heeft Defensie voornemens drie JSF-testvliegtuigen aan te schaffen. Maar wat heeft de deelname aan de ontwikkeling van de JSF nu concreet opgeleverd voor het Nederlandse bedrijfsleven? Hoe zit met de kostenstijgingen? En wat betekenen die voor een eventuele aanschaf?
