Oplossing voor alleenverdienersproblematiek in de bijstand al jaren bekend op ministerie, maar genegeerd

De alleenverdienersproblematiek werd in 2022 op de Haagse agenda gezet door onder andere CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt en na berichtgeving in NRC. Doordat verschillende regelingen ongemerkt negatief op elkaar inwerkten, liepen stellen in de bijstand toeslagen mis en belandden zij onder het bestaansminimum. De problematiek werd uiteindelijk door het ministerie erkend en er werd een compensatieregeling opgetuigd om slachtoffers te compenseren.

Op de uitvoering van de compensatieregeling is veel kritiek. Lang niet alle slachtoffers zouden worden bereikt en de uitvoering is duur en complex. Bovendien wordt de oorzaak van de problemen er niet mee aangepakt. Ook al is het effect van de problematiek door ingrijpen inmiddels gedempt, nog altijd lopen slachtoffers toeslagen mis.

Oplossing in 2022

Nu blijkt dat een oplossing al in 2022 werd aangedragen door Peter Kamp, die als financieel adviseur bijstandsgerechtigden bijstaat die in financiële problemen raken. De oplossing heeft te maken met de uitbetaling van de aanvullende bijstand door gemeenten. Op dit moment wordt die 50/50 uitbetaald aan partners. Maar omdat partners daarnaast soms verschillende eigen uitkeringen hebben, ontvangen zij in de praktijk een ongelijk totaalbedrag. Door een ingewikkelde samenloop van regelingen die op elkaar inwerken, waaronder de algemene heffingskorting, wordt als gevolg hiervan het bruto-inkomen op papier te hoog. Veel toeslagen en andere inkomensafhankelijke regelingen zijn aan het bruto-inkomen gekoppeld. Hierdoor liepen stellen ongemerkt toeslagen mis en belandden zij dikwijls onder het bestaansminimum.

Kamp stelde het ministerie al in 2022 op de hoogte dat de problemen voor die groep voor een fors deel zouden verdwijnen als gemeenten zouden stoppen met de 50/50 uitbetaling van de aanvullende bijstand, en in plaats daarvan het bedrag zouden uitkeren aan de partner met het laagste inkomen. Argos rekende de oplossing na en kwam tot dezelfde conclusie. Ook fiscalist Jacob Jan Koopmans van vakbond FNV bevestigt dat het probleem van een te hoog bruto-inkomen en daardoor misgelopen toeslagen bij deze aanpak niet ontstaat.

In reactie op vragen van Argos erkent ook het ministerie dit. Uit doorrekeningen die het ministerie zelf deed, blijkt dat ook in 2026 stellen in deze situatie jaarlijks nog “ongeveer 130 euro per jaar” mislopen. In het door Peter Kamp voorgestelde alternatief verdwijnt het nadeel geheel, bevestigt het ministerie.

Participatiewet in de weg

Verschillende gemeenten en het ministerie lieten eerder aan Kamp weten dat de voorgestelde oplossing volgens de Participatiewet verboden is. Gemeenten moeten de bijstand nu eenmaal 50/50 uitbetalen, waardoor stellen in de praktijk ongelijke inkomens ontvangen, stellen zij. De vraag is of die lezing klopt.

In mails naar een gemeente bevestigt de verantwoordelijk ambtenaar op het ministerie van Sociale Zaken in 2022 al dat de voorgestelde oplossing inderdaad zou werken. Hij schrijft bovendien aan een gemeenteambtenaar in Zwolle dat zij die oplossing ook maar direct moeten uitvoeren. De Participatiewet zou de oplossing helemaal niet in de weg staan. De opmerkzame Zwolse gemeenteambtenaar vraagt zich vervolgens af waarom Sociale Zaken die opdracht dan niet aan alle gemeenten geeft, maar daarop blijft het stil.

Nu, vier jaar later, stelt het ministerie zich opnieuw op het standpunt dat de participatiewet in de weg staat van de oplossing die Kamp aandroeg. Op de vraag of het ministerie van gedachten is veranderd, antwoordt een woordvoerder van niet. Volgens het ministerie moet de mail van de ambtenaar van destijds anders worden uitgelegd.

Een ambtenaar die de klappen van de zweep op het ministerie kent, kijkt kritisch naar de opstelling van het ministerie. “Dat heeft alles te maken met de reputatie die een ministerie hoog wil houden. Als Kamp gelijk zou hebben, zou dat betekenen dat het ministerie jarenlang de wet verkeerd heeft uitgelegd. Dan zouden ze dus een fout moeten toegeven. En dat wil een ministerie natuurlijk niet zomaar. Ook niet als de mensen ermee geholpen zouden zijn.”

Volgens de ambtenaar speelt ook mee dat eenmaal ingezette beleidslijnen moeilijk worden losgelaten. “Als een lijn jarenlang is uitgedragen, is het lastig om daarop terug te komen. Dan houdt men die liever vast en wacht men op een uitspraak van de rechter.” Het ministerie reageert op de kritiek van de ambtenaar: “We herkennen ons niet in deze uitspraken. Het ministerie zoekt actief naar knelpunten om deze zo goed als mogelijk op te lossen, zodat onze regelingen voor mensen werken zoals bedoeld.”

Rechtszaak

Mogelijk keert de rechter nog het tij. Gesteund door Peter Kamp lopen er op dit moment twee rechtszaken van bijstandsgerechtigden die hebben verzocht de aanvullende bijstand niet langer 50/50 uit te keren. Kamp hoopt dat de rechter in haar uitspraak het finale oordeel zal geven of de voorgestelde oplossing nu wel of niet is toegestaan volgens de Participatiewet. De uitspraak wordt in april verwacht.

Reactie SZW

Het ministerie van Sociale Zaken laat aanvullend nog weten dat de oorzaak van de alleenverdienersproblematiek in 2039 hoe dan ook zal zijn verdwenen. Dan zal de dubbele algemene heffingskorting in de bijstand volledig zijn afgebouwd – een van de regelingen die voor het ongewenste effect zorgden. Een compensatieregeling moet intussen zorgen dat mensen zo weinig mogelijk financiële hinder ondervinden.

Dat kwetsbare mensen de dupe kunnen worden van het ingewikkelde stelsel, erkent ook het ministerie. “Ons stelsel van sociale zekerheid, toeslagen en inkomensregelingen is aan herziening toe. Het is te ingewikkeld geworden. Dat maakt dat soms moeilijk is te overzien wat de effecten zijn van ondersteunende maatregelen voor huishoudens met een laag inkomen elders in het stelsel. Het is vervelend dat mensen hier nadeel van kunnen hebben. Het kabinet werkt daarom hard door aan vereenvoudiging en verbetering van het stelsel, zodat we dergelijke situaties in de toekomst kunnen voorkomen.”