Nederland wil Amerikaanse onbemenste gevechtsvliegtuigen vol AI aanschaffen

Kamerleden reageren kritisch. “Nederland moet de afhankelijkheid afbouwen van de VS, nu ze geen betrouwbare bondgenoot meer zijn. Dit voornemen staat daar haaks op”, zegt Kati Piri (GroenLinksPvdA). “Over deze voorgenomen aanschaf zijn we als Kamer niet ingelicht”, zegt Laurens Dassen (Volt). “Op deze manier sta je als Kamer voor een voldongen feit.”  

Nederland besloot eind vorig jaar mee te doen aan de langdurige ontwikkeling van het onbemenste toestel, de Collaborative Combat Aircraft (CCA). Toenmalig staatssecretaris Tuinman tekende daartoe in oktober een intentieverklaring met de VS. De CCA’s moeten straks de F-35’s gaan helpen tijdens missies in vijandelijk gebied. De toestellen kunnen dankzij kunstmatige intelligentie zelfstandig doelen opsporen en bombarderen.  

Tuinmans opvolger Derk Boswijk zegt in reactie op vragen van Argos dat het vooralsnog slechts gaat om ‘een intentie’ tot aankoop van twee testtoestellen. Maar uit de opgevraagde, interne documenten blijkt dat de plannen vergevorderd zijn. Zo is afgelopen november en december binnen defensie uitgebreid gecorrespondeerd over de financiering.  

Interne mails

Bij defensie staan al snel alle seinen op groen, zo valt te lezen in onderlinge e-mails tussen de luchtmacht, de afdeling materieel en de ambtelijke top van het ministerie. Op 9 december schrijft een ambtenaar in een mail ‘dat we zsm 2 testeenheden willen aanschaffen’. Een collega reageert: ‘We gaan ervoor en ik denk dat het moet lukken’. Twee dagen later wordt een ‘Opdrachtnota CCA’ rondgemaild. 

Hoeveel geld is gemoeid met de aankoop van de prototypes, valt uit de stukken niet op te maken. Een voormalige leidinggevende van de Amerikaanse luchtmacht zei vorig jaar dat de onbemenste gevechtsvliegtuigen tussen de 25 en 30 miljoen dollar per stuk zullen gaan kosten. 

Kamer niet goed ingelicht

De Tweede Kamer is nog niet ingelicht over de plannen voor de aanschaf van de twee testtoestellen. Begin deze maand nam die al wel met ruime meerderheid een motie aan die de staatssecretaris oproept de Kamer “proactief” te informeren over “elke voorgenomen verwerving van defensiematerieel bij leveranciers van buiten de EU”. De Kamerleden willen daarmee voorkomen dat “onomkeerbare stappen in het verwervingsproces worden gezet”.   

Boswijk zei aan die wens tegemoet te willen komen als het gaat om aankopen boven de 50 miljoen euro.  

Van de bredere intentieverklaring over samenwerking met de Amerikanen in het CCA-project is de Kamer formeel pas in december 2025 op de hoogte gesteld – twee maanden na ondertekening van de verklaring. In zijn Kamerbrief schreef de staatssecretaris destijds dat het doel van de samenwerking met de VS is om meer kennis over onbemenste systemen te ontwikkelen en daarbij zo veel mogelijk de Nederlandse industrie te betrekken. Nederland heeft volgens hem voor de VS gekozen omdat die verder zijn in de ontwikkeling van de benodigde technologie dan Europa.  

Dat stelt niet alle Kamerleden gerust. “Wat ik wil zien is dat Nederland het voortouw neemt in het ontwikkelen van dit soort wapensystemen binnen Europa”, zegt GL-PvdA-Kamerlid Piri. “Als je altijd blijft zeggen: het kan niet anders want in de VS lopen ze voor, blijf je afhankelijk van Amerikaanse spullen.” 

Tijdens het debat over de defensiebegroting, begin deze maand, stelde Volt-Kamerlid Dassen kritische vragen over de intentieverklaring. “Zoals het kabinet ons tot nu toe heeft geïnformeerd, lijkt het heel vrijblijvend”, zegt hij over de voorgenomen aankoop van de twee prototypes van de CCA. “Er is met geen woord gerept over testtoestellen. Mijn angst is dat wij, als Nederland zijnde, er zo langzaamaan in gerommeld worden, zodat je op gegeven moment niet meer terug kan of nog voor een Europees alternatief kan kiezen.”  

Staatssecretaris Boswijk zegt tegen Argos niet uit te sluiten dat Nederland ook binnen Europa gaat zoeken naar samenwerking op het gebied van onbemenste vliegtuigen. Zo bouwen Italië, het Verenigd Koninkrijk en Japan gezamenlijk aan een splinternieuw jachtvliegtuig dat kan opereren in combinatie met onbemenste toestellen. Nederland heeft zich hier nog niet bij aangesloten.

Zorgen om lange termijn risico’s

Deskundigen zien risico’s voor Nederland, nu de algemene intentieverklaring over de CCA op zo’n korte termijn al een mogelijk vervolg krijgt met aankoop van concrete testvliegtuigen.  

“Ik begrijp dat Nederland bij wil blijven met nieuwe ontwikkelingen op defensiegebied”, zegt Bart van de Berg, defensieonderzoeker bij Clingendael. “Maar met elke nieuwe stap in zo’n samenwerking raak je steeds verder ingebed in een Amerikaans ecosysteem. Op de lange termijn vormt dit een strategisch risico.” 

Elke Schwarz, hoogleraar politieke theorie bij Queen Mary University in Londen en expert op het gebied van geautomatiseerde wapens waarschuwt: “Veel defensietechnologiebedrijven uit de VS creëren bewust een afhankelijkheid voor Europese afnemers. Als je eenmaal gebruikt maakt van hun software, kan je daar niet zomaar weer vanaf.”  

CCA

Het CCA-programma is een samenwerking tussen de Amerikaanse luchtmacht, defensiebedrijf General Atomics en de defensietech start-up Anduril. Dit laatste bedrijf wordt gerund door Palmer Luckey, een excentrieke miljardair en fervent Trump-aanhanger die zijn fortuin verwierf met de Virtual Reality bril Oculus. Het bedrijf ontving veel startkapitaal van omstreden durfinvesteerder Peter Thiel, en werkt op defensiegebied nauw samen met diens bedrijf Palantir - met name als het gaat om het verwerken van overheidsdata in hun AI-systemen. 

Inzet AI in oorlog

Over de inzet van de AI-software in de CCA’s bestaan grote zorgen. Nederland en veel andere Europese landen willen behoedzaam omgaan met het gebruik van AI op het slagveld. Zij vinden dat kunstmatige intelligentie niet zelfstandig mag besluiten over (dodelijke) aanvallen. Dat zou op gespannen voet staan met het humanitair oorlogsrecht.  

Daar denkt Washington anders over. De VS weigerden onlangs nog een verklaring te ondertekenen over het verantwoordelijk gebruik van AI in oorlogssituaties.  

De Amerikaanse minister van Oorlog, Pete Hegseth, zei begin dit jaar: “De AI van het ministerie van Oorlog zal niet woke zijn.” Hij benadrukte in klare taal dat de VS “gevechtsklare wapens en systemen” maakt, geen “chatbots” voor studiebollen op elitaire universiteiten.  

Ook hekelt Hegseth internationale ‘spelregels’ voor oorlogsvoering. "Geen domme gevechtsregels, geen moeras van natie-opbouw, geen oefening in het bouwen van democratie, geen politiek correcte oorlogen", zei hij vlak na de Amerikaanse aanval op Iran. 

Volgens staatssecretaris Boswijk kan Nederland nog ieder moment uit het CCA-project stappen. Hij wil eerst ‘een discussie’ voeren over de grenzen van het gebruik van AI in oorlogssituaties. Waar die grens voor hemzelf ligt, zegt Boswijk nog niet te weten. “Ik vind dat een worsteling, zeg ik eerlijk. AI biedt enorm veel voordelen. Maar ik zie ook de negatieve effecten en zelfs mogelijk griezelige scenario's. Tegelijkertijd is de realiteit ook dat wij als Nederland niet de luxe hebben om normgevend te zijn terwijl de wereld andere keuzes maakt.” 

Kijk zondag 22 maart om 21.00 uur naar 'Big Tech in de cockpit' op NPO 2.