Verantwoording berekeningen in uitzending ‘Bijstandsbende’
In de uitzending ‘Bijstandsbende’ laten we horen dat huishoudens door de uitvoering van de bijstand jarenlang in de financiële problemen komen. Eerder werd deze problematiek aangekaart door Pieter Omtzigt onder de noemer ‘alleenverdienersproblematiek’. De berekeningen van financieel adviseur Peter Kamp bieden een mogelijke verklaring en oplossing voor belangrijk deel van deze problematiek. Deze berekeningen hebben we nagelopen en getoetst. Ze zijn ook bevestigd door deskundigen. In dit artikel lichten we die berekeningen toe.
Het wordt ingewikkeld als een van de partners daarnaast een eigen inkomen heeft (een ‘voorliggende voorziening’ in beleidstaal). Dat kan zowel inkomen uit werk zijn, als een andere uitkering. Laten we een voorbeeld nemen zoals we ook in de uitzending hoorden: dat van Jeffrey en Kimberly.
Jeffrey en Kimberley
Jeffrey en Kimberley zijn een samenwonend stel. Jeffrey ontvangt een Wajong-uitkering, voor mensen die op jonge leeftijd een ziekte of handicap hebben gekregen en daardoor permanent niet kunnen werken. De Wajong is 70% van de bijstandsnorm voor samenwonenden. Kimberly ontving jarenlang alleen bijstand – de algemene uitkering voor als je geen werk kunt vinden. Omdat Jeffrey Wajong krijgt, wordt dat door de gemeente afgetrokken van de bijstand. 100% bijstandsnorm - 70% Wajong: er moet nog 30% bijstand aangevuld worden. Dit heet de ‘aanvullende bijstand’. En daar zit het probleem.
Die 30% wordt sinds jaar en dag door gemeenten namelijk 50/50 verdeeld over beide partners. Dus Kimberly krijgt van die 30% de helft – 15% van de bijstand – uitgekeerd. En Jeffrey krijgt ook 15% bijstand uitgekeerd. Op de bankrekening van Jeffrey komt nu maandelijks 70% Wajong + 15% bijstand = 85%. En op de bankrekening van Kimberly alleen 15% bijstand. Kimberley krijgt dus veel minder op haar rekening gestort dan Jeffrey.
Dit is vervelend. Hoewel zij samen netto wel het juiste totaalbedrag ontvangen, moet Kimberly nu steeds haar hand ophouden bij Jeffrey. Daarnaast ontstaat er nog een ander probleem, dat voor de meeste mensen helemaal niet zichtbaar is. Dat heeft te maken met wat er fiscaal gebeurt bij toeslagen door deze verdeling.
Jeffrey heeft zoals iedereen recht op heffingskorting. In zijn geval wordt de heffingskorting eerst toegepast op de Wajong die hij van het UWV ontvangt. Het UWV trekt dus geld af van de belasting die Jeffrey over de Wajong moet betalen. Aangezien de Wajong hoger is dan de heffingskorting, is de heffingskorting daarmee al helemaal opgebruikt. Over de 15% bijstand van Jeffrey kan de gemeente dus geen heffingskorting meer toepassen.
Kimberly heeft ook recht op heffingskorting. Haar inkomen is enkel die 15% bijstand. Maar omdat haar bijstand zo laag is, kan de gemeente de heffingskorting niet volledig ‘verzilveren’. Het bedrag aan heffingskorting waar zij recht op heeft, is namelijk hoger dan de aanvullende bijstand van 15% die zij ontvangt. Dit bedrag aan korting gaat voor haar dus verloren. Tegelijkertijd moet Jeffrey de volledige belasting over zijn aanvullende bijstand betalen. Dat betekent dat het totale bruto-inkomen van het stel in de boeken van de Belastingdienst stijgt.
Jeffrey en Kimberly merken daar niets van, omdat de gemeente gewoon netjes de bijstand overmaakt. De gemeenten zeggen ook: mensen krijgen netto gewoon waar ze recht op hebben.
Het probleem ontstaat bij alle situaties waarbij het bruto-inkomen van Jeffrey en Kimberley belangrijk is. Bijvoorbeeld als de toeslagen worden berekend. Dan kijkt de belastingdienst namelijk naar het gezamenlijke bruto-inkomen van Jeffrey en Kimberly: en die is gestegen. De belastingdienst kort ze dan op hun huurtoeslag, zorgtoeslag en kindgebondenbudget. Zo lopen ze overheidssteun mis waar ze wel recht op hebben.
De alleenverdienersproblematiek kwam in 2022 op de de politieke agenda, onder meer door Kamevragen van Pieter Omtzigt en na berichtgeving van NRC. Het gaat om huishoudens waarin één partner inkomen heeft en de ander geen of weinig. In totaal gaat het volgens schattingen van het ministerie van Sociale Zaken om zo’n 6000 huishoudens. De berekeningen van Peter Kamp tonen nu aan dat het 50/50 verdelen van de aanvullende bijstand een belangrijke oorzaak is van de alleenverdienersproblematiek, en daarmee ook een potentiële oplossing.
Effect loopt nog door
Uit berekeningen van Peter Kamp en Argos blijkt dat een stel in de situatie van Jeffrey en Kimberley over de jaren honderden euro’s is misgelopen. In het jaar 2017 bijvoorbeeld ging dat in hun geval om 403 euro aan gemiste huur- en zorgtoeslag, die zij nog niet hebben teruggekregen. Door maatregelen is het effect van de problematiek inmiddels gedempt. Toch bevestigt het ministerie aan Argos dat een stel als Jeffrey en Kimberley door de 50/50 verdeling van de aanvullende bijstand ook anno 2026 nog “ongeveer € 130 per jaar” misloopt. Hiervoor is de compensatieregeling bedoeld.
Het ministerie schrijft ook: “Bij volledige toerekening van de aanvullende bijstand aan de minstverdienende partner is er geen verschil in besteedbaar inkomen.” Met andere woorden: als de aanvullende bijstand niet 50/50 zou worden uitgekeerd, lopen zij dit geld niet mis.