Defensie niet op koers voor eigen klimaatdoelen
De Nederlandse krijgsmacht gaat zijn eigen klimaatdoelen waarschijnlijk niet halen, concluderen onafhankelijke experts na onderzoek van Argos. Toch stelt Defensie zelf dat de doelen nog binnen bereik zijn.
Defensie wil in 2030 onder meer 30 procent minder afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen. Maar die doelstellingen zijn nu al buiten bereik, zegt Wouter Peters, hoogleraar koolstofkringloop aan de Wageningen Universiteit en lid van de Wetenschappelijke Klimaatraad.
Op verzoek van Argos bekeek Peters de klimaatdoelen van Defensie en de voortgang daarvan. Zijn conclusie is duidelijk: “Het ontbreekt niet aan ambities en plannen. Maar als je kijkt naar de voortgang van de afgelopen jaren, dan is het zeer onwaarschijnlijk dat Defensie zijn eigen klimaatdoelen gaat halen.”
Ook Louise van Schaik van Instituut Clingendael betwijfelt of de doelen nog haalbaar zijn. “Onder het vorige kabinet kreeg dit onderwerp weinig prioriteit. Als je hier een PBL-berekening [Planbureau voor de Leefomgeving, red.] op los zou laten, dan wordt het erg ingewikkeld, denk ik.”
Een woordvoerder van staatssecretaris Derk Boswijk (Defensie, CDA) benadrukt dat de uitstootreductie van weg- en scheepsdiesel “redelijk goed op koers” ligt, ook al zijn zelfs de tussendoelen uit 2024 niet volledig gerealiseerd.
Grotere problemen spelen er op het gebied van kerosine voor luchtvaart. Dit jaar wil Defensie starten met het bijmengen van duurzame vliegtuigbrandstof, om te beginnen 5 procent. Dat had volgens de eigen doelen al in 2024 gerealiseerd moeten zijn. “Hiermee loopt Defensie inderdaad achter op het streefdoel van 30 procent in 2030. Er is echter geen aanleiding deze doelen nu al bij te stellen.”
Het niet halen van de klimaatdoelen van Defensie kan juridische gevolgen hebben, zegt klimaatjurist Laura Burgers van de Universiteit van Amsterdam. De Nederlandse staat is wettelijk verplicht de uitstoot te verminderen. Omdat Defensie daar onderdeel van is, betekent het missen van deze doelen dat elders extra maatregelen nodig zijn. “Dat kan de staat in toekomstige klimaatprocedures duur komen te staan.”
Maar daar is staatssecretaris Boswijk niet mee bezig. “Ik ga nooit in op wat-als-scenario's. Ik vind dat we er alles aan moeten doen om het te gaan halen.”
Uitstoot daalde vooral door krimp
De CO₂-uitstoot van Defensie nam tussen 1990 en 2023 wel af, maar dat komt volgens Peters vooral doordat de krijgsmacht kleiner werd. “De reductie door duurzame maatregelen is nog heel beperkt.”
Volgens het ministerie klopt die conclusie van de hoogleraar, maar komt een deel van de uitstootdaling ook door verduurzaming, zoals het gebruik van biobrandstoffen en groene stroom. “Sinds 1 januari 2025 gebruikt Defensie 100 procent Nederlandse groene stroom, waardoor dit verbruik niet meer meetelt in de CO₂-voetafdruk.”
Dat is een goede eerste stap, vindt Peters. “Maar het energieverbruik stijgt snel, en waarschijnlijk nog veel meer de komende jaren door meer operaties, meer dataopslag, en meer gebruik van AI.” Daarmee vergeleken valt de reductie door verduurzaming weer in het niet. “Bij een duurzame krijgsmacht hoort ook dat de groei binnen de perken blijft, zodat het leger niet de groene stroom en netcapaciteit opslokt die elders hard nodig zijn.”
Uitstoot stijgt door oorlog
In een recent Defensie-rapport staat dat de uitstoot in 2024 zelfs steeg, waarschijnlijk door de oorlog in Oekraïne en de uitbreiding van de krijgsmacht. Dat maakt het halen van de doelen nog lastiger, aldus hoogleraar Peters.
Defensie zelf schetst in datzelfde rapport een heel ander beeld. In een toelichting schrijft de krijgsmacht dat de reductiedoelen ondanks de toename “binnen bereik” blijven. Volgens Peters is dat te optimistisch: “Als je dezelfde strenge rekenmethodes gebruikt als het RIVM en het Planbureau voor de Leefomgeving, dan kom je waarschijnlijk tot de conclusie dat het doel níet binnen bereik is. Dan zou je zeggen dat het zeer onwaarschijnlijk is dat het doel gehaald wordt.”
Een woordvoerder van staatssecretaris Boswijk blijft erbij dat het doel “binnen bereik” blijft, maar erkent dat er “nog veel onzekerheden” zijn. Die conclusie is namelijk gebaseerd op de aanname dat de voorgenomen verduurzaming de groei van Defensie zullen compenseren. “We houden echter deze stip op de horizon voor ogen. Daarbij opgemerkt dat (...) het centrale uitgangspunt is dat gevechtskracht voorop staat en dat duurzaamheid daaraan bijdraagt.”
Ook Nederland als geheel ligt niet op koers. Het Planbureau voor de Leefomgeving concludeerde vorig jaar al dat de kans minder dan 5 procent is dat de nationale klimaatdoelen voor 2030 worden gehaald. ‘Stevig, structureel extra beleid’ is nodig, aldus het PBL.
Ook andere afspraken blijven liggen
Niet alleen de uitstootdoelen van Defensie staan onder druk. Ook andere duurzaamheidsafspraken worden niet nagekomen. Zo beloofde Defensie het ‘voortouw’ te nemen voor ‘duurzame keuzes’, bijvoorbeeld door duurzamere vliegtuigbrandstoffen te gebruiken. Dat is nog niet gebeurd.
Ook deelname aan internationale klimaatinitiatieven blijft achter. Nederland zou actief bijdragen aan NAVO-kennisnetwerken over klimaat en veiligheid, maar heeft daar sinds 2023 nog geen vertegenwoordiger naartoe gestuurd.
Staatssecretaris Boswijk zegt daarover tegen Argos: “Ik vind het ook wel heel snel om dan meteen te zeggen: je hebt het niet gehaald. Maar het is ook geen vliegende start dus ik voel hier een extra stimulans om dit nog harder te maken.”
Waarom Nederland nog niemand heeft afgevaardigd naar het NAVO-centrum voor klimaatverandering en veiligheid weet Boswijk niet. “Het is dat jij mij hier nu op wijst, dat wist ik niet en dat is denk ik huiswerk voor ons. Dat lijkt mij een kleine moeite om te doen.”
Verduurzamen botst met groei
Economen van ABN AMRO concludeerden eerder dat hogere defensie-uitgaven logischerwijs ook leiden tot een hogere uitstoot. Volgens het rapport van het economisch bureau van de bank zullen de broeikasgasemissies en de defensie-uitgaven tussen 2025 en 2028 met gemiddeld 9 procent stijgen.
De verduurzaming van Defensie is lastig omdat vrijwel alle krijgsmachtonderdelen afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen. De meeste uitstoot komt van militair materieel, dat veel fossiele brandstoffen gebruikt, zoals vliegtuigen en tanks. Die brandstoffen kunnen wel duurzamer, maar dat is ingewikkeld en duur. “Daar worstelt de burgerluchtvaart al mee”, zegt hoogleraar Peters. “De luchtmacht loopt tegen dezelfde barrières op.” Wereldwijd zijn militaire activiteiten samen verantwoordelijk voor 5,5 procent van de totale uitstoot – meer dan de commerciële luchtvaart en scheepvaart bij elkaar.